Het Kleurenlab:
De tamme kastanje
In het Kleurenlab
Van augustus tot november 2025 vond het Kleurenlab plaats op De Heygraeff. Samen met bewoners en buurtgenoten onderzocht kunstenaar en botanisch verver Nina van Hartskamp welke kleuren vrijkomen uit de planten die hier groeien.
Voor je staan drie jonge tamme kastanjes. Ze komen uit Dennendal (Reinaerde, Den Dolder) en zijn door Robbie van de Groendienst hierheen gebracht omdat ze daar “in de weg stonden”. Ze dragen zelf nog geen vruchten, maar in het bos tegenover De Heygraeff groeien veel oudere kastanjebomen. Daar verzamelden we de kastanjes en bolsters voor dit experiment — precies in de periode dat ze massaal uit de bomen vielen.
Van de kastanjes maakten we niet alleen verfbaden; we hebben ze ook opgegeten.
En deze jonge bomen? Die hebben waarschijnlijk nog zo’n vijftien jaar te gaan voordat ze hun eerste eigen kastanjes laten vallen.
Scroll verder om meer te ontdekken over de tamme kastanje en de uitkomsten van de verfexperimenten.
De tamme kastanje
De tamme kastanje (Castanea sativa) is oorspronkelijk afkomstig uit Zuidoost-Europa en West-Azië en verspreidde zich via Romeinse en middeleeuwse handelsroutes door heel Europa. Het is een echte cultuurboom: een soort die mensen al eeuwenlang bewust aanplanten vanwege haar waarde.
De boom herken je aan de glanzende, langwerpige bladeren met gezaagde randen en de stekelige bolsters die in de herfst openspringen. Tamme kastanjes kunnen honderden jaren oud worden. Een boom uit zaad draagt meestal na tien tot twintig jaar vruchten; geënte exemplaren zijn sneller.
Eeuwenlang vormden de voedzame kastanjes een belangrijke voedselbron, vooral in berggebieden waar graan schaars was. Ook het lichte maar duurzame hout werd veel gebruikt voor meubels, gereedschap en bouw. Schors, bladeren en gallen bevatten tannines en leveren zachte gele tot bruine tinten op — stoffen die traditioneel vooral bij het looien van leer werden toegepast.
Ons experiment
In het Kleurenlab experimenteerden we met de schillen en bolsters van de tamme kastanje. We maakten drie verfbaden: één met de bolsters en twee met de schillen — één van alleen de schillen van gepofte kastanjes (de noten aten we op) en één met de hele kastanje, kort gekookt en daarna gepeld. De schillen gaven zachte roze- en bruintinten, die weinig van elkaar verschilden. De bolsters leverden donkerdere bruin- en groentinten op. De bladeren zijn bovendien zeer geschikt voor ecoprints. Met de bast kun je ook goed verven, maar we wilden de bomen daar geen schade mee toebrengen.
Recept voor een plantaardige verf experiment
Puur verfbad: Kook plantmateriaal 3 uur in water met een proeflapje.
Verdelen: Verdeel het bad over drie potjes en voeg per pot een andere beits toe (aluin, ijzer, tannine of koper).
Rust: Laat de potjes een paar dagen staan.
Resultaat:
Puur = basiskleur
Aluin = helderder kleuren
IJzer = donkerder, grijzer
Tannine = warmere diepte
Koper = groene of rijke variaties
Symboliek en folklore
De tamme kastanje wordt in veel culturen gezien als een boom van bescherming, overvloed en kracht. In Zuid-Europa stond ze symbool voor wintervoedsel en uithoudingsvermogen — kastanjemeel hield hele gemeenschappen in moeilijke tijden in leven. In oude volksverhalen werd de boom verbonden met vruchtbaarheid en huiselijke voorspoed, en het branden van kastanjes rond de haard gold als een gebaar van welkom en warmte. Door haar indrukwekkende grootte, lange levensduur en rijke oogst symboliseert de tamme kastanje standvastigheid en wijsheid, zelfs in barre klimaten.
Het Kleurenlab is onderdeel van het grotere project Re-Creatie Reinaerde en wordt gefinancierd door het Fonds voor Cultuurparticipatie.
Recept
Benodigdheden
Plantmateriaal (bijv. bladeren, bloemen, schors, wortels, schillen)
Pan om het verfbad in te koken
Proeflapjes van natuurlijke vezels (katoen, linnen, wol, zijde)
Drie potjes voor beitsvarianten
Beitsen (bijv. aluin, ijzer, tannine, koper)
Water
Stap 1 — Het pure verfbad (puur)
Plaats het gekozen plantmateriaal in een pan.
Voeg voldoende water toe zodat alles onderstaat.
Laat het mengsel 3 uur zacht koken met een testlapje erin.
Dit eerste verfbad noemen we het pure bad (puur).
Dit bad geeft de basis kleur van de plant zelf.
Stap 2 — Verdelen en beits toevoegen
Verdeel het pure verfbad over drie potjes.
Voeg in elk potje een andere beits toe (bijv. aluin, ijzer, tannine).
Plaats in elk potje een proefstaaltje van textiel.
Elke beits reageert anders met de kleurstoffen en zorgt voor variatie in het palet.
Stap 3 — Rust en ontwikkeling
Laat de potjes enkele dagen staan.
Tijdens deze rustperiode ontwikkelen de kleuren zich en verdiepen ze.
Stap 4 — Het kleurenpalet
Na een paar dagen ontstaat het kleurenpalet van de plant:
Puur: de basiskleur van de plant
Aluin: maakt kleuren vaak helderder en frisser
Ijzer: verdiept en vergrijst tinten
Koper: geeft vaak groenige, warmere of verzadigde variaties (afhankelijk van de plant)
Recept voor een plantaardige verf experiment
Puur verfbad: Kook plantmateriaal 3 uur in water met een proeflapje.
Verdelen: Verdeel het bad over drie potjes en voeg per pot een andere beits toe (aluin, ijzer, tannine of koper).
Rust: Laat de potjes een paar dagen staan.
Resultaat:
Puur = basiskleur
Aluin = helderder kleuren
IJzer = donkerder, grijzer
Tannine = warmere diepte
Koper = groene of rijke variaties
All works, text and photographs are reserved rights by Nina van Hartskamp © 2025