In Oost-Azië werd de karmozijnbes traditioneel gebruikt in de kruidengeneeskunde en om textiel rood tot roze te kleuren. De kleur, vergelijkbaar met die van rode biet, is intens maar vervaagt snel. De bessen dienden soms ook als rode inkt; in Noord-Amerika maakten kolonisten er roodpaarse inkt van — volgens sommige verhalen zelfs voor brieven van George Washington. Uit bladeren en stengels werd een zachte gele kleurstof gewonnen.
Het Kleurenlab:
Karmozijnbes
In het Kleurenlab
Van augustus tot november 2025 vond het Kleurenlab plaats op De Heygraeff. Samen met bewoners en buurtgenoten onderzocht kunstenaar en botanisch verver Nina van Hartskamp welke kleuren vrijkomen uit de planten die hier groeien.
Precies waar je nu staat, bij de houtwerkplaats, stond in de zomer van 2025 een karmozijnbes. Toen we in september met de verfexperimenten begonnen, was hij verdwenen. Later vonden we onverwacht een groot exemplaar aan de bosrand, net gesnoeid — alsof de struik zelf uitnodigde om met zijn bladeren en bessen te werken. Zo werd de karmozijnbes ons tweede experiment.
Scroll verder om meer te ontdekken over de karmozijnbes in het algemeen, de uitkomsten van de verfexperimenten en de symbolische betekenis.
De Karmozijnbes
De karmozijnbes (Ardisia crenata), ook koraal- of kerstbes genoemd, is een wintergroene struik met glanzende bladeren en felrode bessen die in de late herfst verschijnen. De Oosterse karmozijnbes werd in Europa ingevoerd als sierplant en komt in Nederland vooral voor, afkomstig uit Japan, China en Korea, al verwildert ze lokaal. Daarnaast bestaat een Noord-Amerikaanse variant (Ardisia solanacea). De plant groeit snel op verstoorde bodems en kan inheemse soorten verdringen, maar vormt tegelijk voedsel voor vogels, die de bessen verspreiden.
Ons experiment
In het Kleurenlab hebben we gewerkt met bessen, bladeren en stengels van de karmozijnbes, en geïnspireerd door de brieven van George Washington ook geprobeerd inkt te maken.
De bessen geven korte tijd felrode tinten, de bladeren en stengels zachte geelgroene. De kleuren vervagen snel door licht of wassen, behalve op wol, waar ze verrassend goed hechten.
Recept voor een plantaardige verf experiment
Puur verfbad: Kook plantmateriaal 3 uur in water met een proeflapje.
Verdelen: Verdeel het bad over drie potjes en voeg per pot een andere beits toe (aluin, ijzer, tannine of koper).
Rust: Laat de potjes een paar dagen staan.
Resultaat:
Puur = basiskleur
Aluin = helderder kleuren
IJzer = donkerder, grijzer
Tannine = warmere diepte
Koper = groene of rijke variaties
Symboliek en folklore
De karmozijnbes wordt in Oost-Azië al eeuwenlang gezien als geluks- en beschermingsplant. Haar glanzende bladeren en rode bessen symboliseren levenskracht, volharding en hoop. In Japan stond de struik bij ingangen van huizen of tempels om negatieve energie af te weren en voorspoed aan te trekken.
Ook in westerse tuinen geldt de karmozijnbes als teken van winterse schoonheid en standvastigheid, een herinnering aan leven dat blijft, zelfs in de stille maanden.
Het Kleurenlab is onderdeel van het grotere project Re-Creatie Reinaerde en wordt gefinancierd door het Fonds voor Cultuurparticipatie.
Recept
Benodigdheden
Plantmateriaal (bijv. bladeren, bloemen, schors, wortels, schillen)
Pan om het verfbad in te koken
Proeflapjes van natuurlijke vezels (katoen, linnen, wol, zijde)
Drie potjes voor beitsvarianten
Beitsen (bijv. aluin, ijzer, tannine, koper)
Water
Stap 1 — Het pure verfbad (puur)
Plaats het gekozen plantmateriaal in een pan.
Voeg voldoende water toe zodat alles onderstaat.
Laat het mengsel 3 uur zacht koken met een testlapje erin.
Dit eerste verfbad noemen we het pure bad (puur).
Dit bad geeft de basis kleur van de plant zelf.
Stap 2 — Verdelen en beits toevoegen
Verdeel het pure verfbad over drie potjes.
Voeg in elk potje een andere beits toe (bijv. aluin, ijzer, tannine).
Plaats in elk potje een proefstaaltje van textiel.
Elke beits reageert anders met de kleurstoffen en zorgt voor variatie in het palet.
Stap 3 — Rust en ontwikkeling
Laat de potjes enkele dagen staan.
Tijdens deze rustperiode ontwikkelen de kleuren zich en verdiepen ze.
Stap 4 — Het kleurenpalet
Na een paar dagen ontstaat het kleurenpalet van de plant:
Puur: de basiskleur van de plant
Aluin: maakt kleuren vaak helderder en frisser
Ijzer: verdiept en vergrijst tinten
Koper: geeft vaak groenige, warmere of verzadigde variaties (afhankelijk van de plant)
Recept voor een plantaardige verf experiment
Puur verfbad: Kook plantmateriaal 3 uur in water met een proeflapje.
Verdelen: Verdeel het bad over drie potjes en voeg per pot een andere beits toe (aluin, ijzer, tannine of koper).
Rust: Laat de potjes een paar dagen staan.
Resultaat:
Puur = basiskleur
Aluin = helderder kleuren
IJzer = donkerder, grijzer
Tannine = warmere diepte
Koper = groene of rijke variaties
All works, text and photographs are reserved rights by Nina van Hartskamp © 2025